Nutqiy muloqatni rivojlantirishning o`ziga xos xususiyatlari

Nutqiy muloqatni rivojlantirishning o`ziga xos xususiyatlari

MUNDARIJA

ASOSIY QISM 

 KIRISH…………………………………………………………………………...3

1.Nutq rivojlantirishning psixolingvistik va ta`limiy asoslari………………..……5

2. Kichik, o`rta va katta maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini o`stirishning vazifalari, metodalari va vositalari…………………………………………………8

3. Bolalar nutqini o`stirish bo`yicha ishlarni rejalashtirsh; maktabgacha tarbiya muassasalari va oilada nutq o`stirish bo`yicha metodik ish……………………....10

4. Maktabgacha ta‘lim muassasasida nutqni rivojlantirish vositalari va usullari haqida ma‘lumot…………………………………………………………………..17

5. Bolalarga dialogik nutqni o‘rgatish. dialogik nutqni shakllantirish shartlari…..22

XULOSA…………………………………………………………………………33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….….35

KIRISH

Mavzuning dolzarbligi: Maktabgacha davrdagi bolalik lingvistlarni shunisi bilan jalb qiladiki, bunda o‘rganilayotgan predmet (bola nutqi) lingvistik jihatdan ko‘p qirrali va qiziqarlidir. Lingvist olimlar fikriga ko‘ra, bola nutqiga oid har bir fakt kamida ikki yo‘nalish bo‘yicha ko‘rib chiqilishi mumkin va shart: 1) «Kattalar tili» tomon borishdagi vaqtincha nutq sifatida (agarda so‘z innovatsiya haqida borayotgan bo‘lsa); 2) Bolaning avtonom til tizimi elementi sifatida, uning ichida bola muayyan funksional vazifaga ega bo‘ladi. 

Bolalar nutqini rivojlantirishning metodik masalalarini ishonchli tarzda psixologo-lingvistik asoslash zamonaviy pedagogik tadqiqotlarga xos jihatlar hisob lanadi. Rus pedagogika fanining eng yaxshi an'analari ruhida bajarilgan ushbu tadqiqotlar katta faktik materiallarga ega bo‘ladi, bola nutqining ob'yektiv qonuniyatlarini aniqlaydi. F.A.Soxin va O.S.Ushakovlarning tasnifidan foydalangan holda bolalar nutqini psixologik-pedagogik tadqiq qilishni uchta yo‘nalishga ajratish mumkin: tuzilmaviy (til tizimining turli tuzilmaviy darajalarini: fonetik, leksik, gra mmatik darajalarini shakllantirish), funksional (kommunikativ faoliyatda tilni egallash ko‘nikmalarini  shakllantirish); kognitiv (til va nutq hodisalarini oddiy anglashni shakllantirish). 

«Bola nutqini rivojlantirish» hodisasining o‘zini va uni boshqarish jarayonini tahlil qilish maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish sohasida ishlash uchun  pedagoglar maxsus tayyorgarlikdan o‘tishlari zarur, degan xulosani keltirib chiqaradi.

Nutqqa oid zamonaviy tadqiqotlar tizimli yondashuvga ega, bu «u yaxlit bir tizim sifatida mavjud bo‘lgan ko‘plab tashqi va ichki munosabatlar» (B.F.Lomov) hodisasini o‘rganishda namoyon bo‘ladi. Nutq-til tizimi ko‘plab aloqalarga kirishadi, jumladan, ma'noni so‘zga aylantiradigan hamda inson ongi va his-hayajonlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan semantik axborot apparati, psixofizik hodisa (ya'ni, miya vazifasi, jismoniy tovushlar chiqaruvchi hamda ularni qabul qiluvchi va tabaqalashtiruvchi qurilma), muloqot va ijtimoiy aloqa vositasilari ularning asosiylari hisoblanadilar

Dastavval «nutq» tushunchasiga murojaat qilamiz.  Nutqqa nisbatan ilmiy tadqiqot ob'yekti sifatidagi  umumiy yondashuvlarni tahlil qilish psixik rivojlanishning barcha jihatlarini tushunish uchun o‘rganilishi favqulodda muhim bo‘lgan ushbu hodisaning o‘ta murakkabligi va ko‘p qirraliligi haqida xulosa chiqarish imkonini beradi. «Nutq o‘ziga xos faoliyat sifatida boshqa faoliyat turlari bilan bir qatorda turmaydi, u psixologik rivojlanish jarayonida markaziy o‘rinni egallaydi…» (A.N.Leontyev).

Tilni turli nuqtai-nazardan tavsiflovchi mazkur yondashuvlarni taqqoslash orqali nutqning ilmiy o‘rganish ob'yekti sifatidagi umumiy xususiyatlarini ajratish mumkin.

Kurs ishining maqsadi:

Ushbu kurs ishi nutqiy muloqotni rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish va tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqot davomida nutqiy muloqotning shakllanishi, uning psixologik va lingvistik asoslari, shuningdek, uni rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar aniqlanadi. Shu bilan birga, samarali nutqiy muloqotni shakllantirish usullari va innovatsion yondashuvlar tahlil qilinib, amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.

Kurs ishining vazifalari:

Nutqiy muloqot tushunchasini aniqlash – uning mohiyati, tarkibiy qismlari va asosiy belgilari haqida ilmiy-nazariy ma’lumotlarni o‘rganish.

Nutqiy muloqotni rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish – psixologik, pedagogik va lingvistik jihatlarni o‘rganish.

Samarali muloqot texnologiyalarini o‘rganish – zamonaviy usullar va vositalarni tadqiq qilish.

Amaliy tadqiqotlar o‘tkazish – nutqiy muloqotni rivojlantirishga doir tajribalarni tahlil qilish va natijalarini umumlashtirish.

Xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish – nutqiy muloqotni rivojlantirishning samarali strategiyalarini taklif etish.

ASOSIY QISM

1. Nutq rivojlantirishning psixolingvistik va ta`limiy asoslari

Nutq -  bu psixik hodisa, kishilarning shaxslararo o‘zaro muayyan hamkorligi sharoitida rivojlanadigan, individual xususiyatlarga ega bo‘lgan shaxs mulkidir. U tildan farqli ravishda ijtimoiy-tarixiy sharoitlarda rivojlanadigan xalq ijtimoiy mulki hodisasidir. Lingvistika, psixofiziologiyaga doir ishlar zamonaviy tadqiqotlarda nutq semantikasi masalasi birinchi o‘ringa qo‘yilishi (T.N.Ushakova, A.M.Shaxnorovich), ushbu muammolar bo‘yicha sinov ishlanmalariga qiziqish ortib borayotganligi haqida so‘z yuritish imkonini beradi.