O'yinli ta'lim faoliyatida bolalarning ifodali nutqini shakillantrish metodikasi

O'yinli ta'lim faoliyatida bolalarning ifodali nutqini shakillantrish metodikasi 


Mundarija.

KIRISH

Tadqiqotning dolzarbligi. Jahon miqyosida olimlar insonlarning bir-birlari bilan muomalaga kirishishi, ularning asosiy ko‘zlagan o‘z maqsadlaridan biri - o‘zaro bir-birlariga ta’sir ko‘rsatishi, ya’ni fikr - g‘oyalariga ko‘ndirish, harakatga chorlash, ustanovkalarni o‘zgartirish va yaxshi taassurot qoldirish haqidagi fikrlarni o‘rganishni boshlaganlar. Chunki, psixologik ta’sir - bu turli vositalar yordamida insonlarning fikrlari, hissiyotlari va xatti-harakatlariga  ta’sir ko‘rsata olishidir.

Farzandlarimizning maktabda qanday o‘qishi, yuksak maqsadlar bilan kamol topishi ko‘p jihatdan maktabgacha ta’lim tashkilotidagi tarbiyaga bog‘liq. Ilmiy kuzatishlar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson umri davomida oladigan barcha axborotlarning 70 foizini 5 yoshgacha bo‘lgan davrda olishi aynan bola shaxsining rivojlanishida maktabgacha ta’limning o‘rni nechog‘li muhimligidan dalolat beradi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan
2017-yil 16-avgust kuni o‘tkazilgan yig‘ilishda berilgan topshiriqlar ijrosini so‘zsiz ta’minlash, maktabgacha ta’lim tizimini tarkibiy jihatidan tubdan isloh qilish, tizimning boshqaruv tuzilmasini tashkil etish, maktabgacha ta’lim tashkilotlariga 5-6 yoshli bolalarni 100 foiz qamrab olish choralarini belgilash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi.

Ushbu qabul qilingan qonun qarorlardan  ko‘zlangan maqsad va vazifalar maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsini har tomonlama shakllantirishdan iboratdir. Ilk yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishida bolaning atrofdagilar bilan muloqoti  uning dunyoni  bilish qurollaridan yetakchisidir. 

Muammoning o‘rganilganlik darajasi: Har qanday davrda ham jamiyat va davlat aholi sonining bir maromda o‘sib borishi, muayyan an`analar va muqaddas udumlarning saqlanib, avloddan-avlodga yetkazilib turilishidan manfaatdor bo‘lgan. Buyuk rus psixologi A.N.Leontev avlodlararo muloqotning jamiyat taraqqiyoti uchun ahamiyatini o‘rganib, ilk asarlaridan birida agar shunday muloqot bo‘lmaganida, taraqqiyotning o‘zi ham mutloq bo‘lmas edi, deb ta`kidlagan. Shu bois insonning rivojlanishini, ijtimoiylashishini, individni shaxs bo‘lib shakllanishini, uning jamiyat bilan bo‘lgan aloqasini muloqotsiz aslo tasavvur etib bo‘lmaydi. Muloqot ham o‘ziga xos ehtiyoj. Polshalik psixolog E.Melibruda aytganidek, shaxslararo munosabatlar biz uchun xavodek ahamiyatga egadir. Go‘daklik va o‘smirlik davrlarida muloqot etakchi faoliyatga, ya`ni yangi psixologik xususiyatlarning shakllanishiga bevosita ta`sir ko‘rsatuvchi faoliyat sifatida gavdalanadi. 

Bolalar psixologi D.B.Elkonin ta’kidlaganidek, bola jamiyat a’zosi va shaxs sifatida shakllanib borar ekan, uning psixikasi rivojlanib, olamni aks ettirish qobilyati go‘daklikdan yetuklik davrigacha murakkablashib va takomillashib boradi[1].

Nutq – inson tomonidan ijtimoiy-tarixiy tajribani oʻzlashtirish, avlodlarga uzatish yoki aloqa oʻrnatish, oʻz shaxsiy harakatlarini rejalashtirish va amalga oshirish maqsadida tildan foydalanish jarayoni. Nutq. axborot, xabar, maʼlumot va yangi bilim berish, aqliy topshiriqlarni yechish faoliyatidan iborat

Muloqot – bu ikki yoki undan ortiq kishilar orasida affektiv baholovchi xarakterda va bilish bo‘yicha ma`lumot almashishdan iborat bo‘lgan o‘zaro ta`sir etishdir. Muloqot inson hayoti va faoliyatining muhim shartidir. Aynan muloqot yordamida insonlar tabiatni o‘zlashtirish va o‘z individual ehtiyojlarini qondirish uchun birgalikda harakat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Muloqot jarayonida inson xulq-atvorining muayyan obraz va modellari shakllanib, keyinchalik ular insonning “Ichiga kiradi”. Individual tafakkuri, olamning va o‘zining obrazini analiz qilish hamda baholash qobiliyati muloqot jarayonida shakllanadi. 

  Bola shaxsining har tomonlama kamol topishida nutqning to‘g‘ri rivojlanishi juda katta ahamiyatga ega. Chunki  nutq kishilararo milliy boylik, tarbiya, ta’lim, ijodiyotga qimmatli aloqa vositasidir. Shu boisdan ham bolalarga nutqni puxta egallash o‘z fikrini to‘liq ifoda etishni  o‘rgatish lozim. Tovushning o‘ziyoq ham insonni, ham hayvonni hayajonlantiradi, biror qo‘rqinchli voqea ro‘y berganda esa  u bir-birini chaqirish vositasi sifatida qo‘llaniladi va qayta rol o‘ynaydi. 

Nutq bola hayotida turli funksiyalarni: aloqa qilish, tajribalarni o‘zlashtirib olish, faoliyatini boshqarishni bajaradi. Bu sanab o‘tilgan funksiyalar maktabgacha ta’lim davrida shakllanadi.

Nutq inson faoliyatini boshqarish vositasidir. U xotira va idrok jarayonlarini tashkil etadi. Shunday ekan bu vazifalarni amalga oshirishda nutqi to‘liq rivojlanmagan maktabgacha ta’lim yoshdagi  bolalarni logopedik mashg‘ulotlar yordamida nutqiy kamchiliklarini bartaraf etish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki maktabgacha ta’lim bola shaxsini  sog‘lom va yetuk, maktabda o‘qishga tayyor tarzda nutqini shakllantirish maqsadini ham ko‘zlaydi. 

Go‘zal va nafis nutq madaniyatining ibtidosi ko‘hna Sharqda juda qadim  zomonlarga borib taqaladi. Ma’noli va bejirim gapira bilish maqbul va nomaqbul ohanglarni ilg‘ay olish so‘zning orqa o‘rnini  uning munosib o‘rnini farqlay bilish, nutqiy fahmu  farosat, nutq odobi kabi fazilatlar Turonda inson umumiy axloqining ma’naviy rasomining tayanch ustunlaridan sanalgan. 

[1] Nishonova Z.,  Alimova G. “Bolalar psixologiyasi va  uni o’qitish mеtodikasi”.. Toshkеnt “O’zbеkiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg’armasi.  2016 y.   3-bet.